تطابق با یائسگی ، دوره طلایی زندگی زنان
زمان وقوع یائسگی
زمان شروع یائسگی در زنان متفاوت است. بطور کلی زنان این پدیده را بین 52-48 سالگی یا دیرتر تجربه می کنند. متوسط سن یائسگی 50 سلگی است . با توجه به امید به زندگی در ایران زنان حدود یک سوم عمر خود را در این دوره بسر می برند.
عمده تغییرات در یائسگی ناشی از تغییراتی است که در عملکرد تخمدان ها و توقف ترشح هورمون ها از آن و در نتیجه توقف تخمک گذاری اتفاق می افتد. تخمدان ها بخش مهمی ار دستگاه تناسلی زنانه هستند که با دو عملکرد مهم تولید هورمونهای استروژن و پروژسترون و آزاد سازی تخمک در تمام دوره باوری زنان نقش مهمی ایفا می کنند.این هورمون ها سیکل قاعدگی را که معمولا"28 روز طول می کشد،کنترل کرده، زمان آزاد سازی تخمک را تنظیم و لایه داخلی را برای جایگزینی سلول تخم و اسقرار حاملگی آماده می کنند.اگر بارداری اتفاق بیفتد،تخمک در رحم کاشته شده و در غیر اینصورت سطح هورمون استروژن و پروژسترون کاهش یافته،تخمک و لایه داخلی رحم به خارج از بدن تخلیه شده و قاعدگی اتفاق می افتد. هورمون استروژن علاوه بر نقش فوق در سالم نگهداشتن استخوان ها ،تنظیم سطح کلسترول خون، حفظ قابلیت ارتجاعی پوست و عروق و احتمالا"کمک به قدرت حافظه موثر است.
فعالیت اصلی تخمدان ها از زمان بلوغ آغاز می شود. در این دوره شروع ترشح استروژن از تخمدان ها سبب ایجاد علایم زنانه و آغاز عادت ماهانه می شود. با شروع این دوره یک زن وارد مرحله باروری زندگی خود می شود و توانایی باردار شدن پیدا می کند.این مرحله 40-20 سال طول می کشد و تا شروع دوره یائسگی ادامه خواهد داشت.
5-3 سال قبل از قطع کامل قاعدگی زنان وارد مرحله پیش یائسگی می شوند. اگر چه ممکن است در طول این دوره عادت ماهانه نامنظم باشد ولی حاملگی نیز می تواند اتفاق بیفتد و لازم است تدابیر لازم برای پیشگیری از حاملگی ناخواسته اندیشیده شود .بتدریج سایر علائم و نشانه های یائسگی بروز یافته و بطور ناگهانی قاعدگی قطع می شود. گذشت یک سال از قطع کامل قاعدگی به این معناست که یائسگی اتفاق افتاده و آخرین مرحله دوره باروری زنان آغاز شده است. در این مرحله وقوع حاملگی غیر ممکن است اما مخاطرات مهمی سلامتی زنان را تهدید می کند.
تطابق با یائسگی ، دوره طلایی زندگی زنان
علائم یائسگی و چگونگی تطابق با آن:
· بی نظمی در عادت ماهانه
· گر گرفتگی و نعریق شبانه
· تغییر تمایلات و فعالیت جنسی
· خشکی واژن
· خستگی و مشکلات خواب
· تغییرات خلقی
· سایر تغییرات جسمانی
عوارض کاهش استروژن بعد از یائسگی
· سرطان ها
· بیماری قلبی عروقی
· اختلالات اداری تناسلی
· اثر بر پوست و مو
· استئوپورزیس یا پوکی استخوان
تطابق با یائسگی ، دوره طلایی زندگی زنان
همه زنان و مردان در یک دوره از زندگی خود بطور طبیعی دچار کاهش هورمونهای جنسی مردانه یا زنانه شده و دوره باروری آنها خاتمه می یابد.به این دوره در زنان یائسگی و در مردان آندروپوز می گویند.
یائسگی چیست؟
یائسگی یکی از مراحل طبیعی و مهم زندگی زنان است که مشخصه اصلی آن پایان باروری و قطع قاعدگی است. این پدیده در همه زنان در سن 55-40 سالگی اتفاق می افتد. زنان در طول دوره یائسگی تغییرات جسمانی و روانی خاصی را تجربه می کنند.آشنایی با این تغییرات و درک دلایل آن به زنان کمک می کند که بدانند چه چیزی در انتظار آنهاست و بتوانند با آمادگی بیشتری خود را با این تغییرات تطبیق دهند.اگر زنان بتوانند با آگاهی با این دوره کنار بیایند،این دوره میتواند یک دوره خوب برای کسب موفقیتهای بزرگتر و کشف علائق جدید برای زندگی باشد.
زمان وقوع یائسگی
زمان شروع یائسگی در زنان متفاوت است. بطور کلی زنان این پدیده را بین 52-48 سالگی یا دیرتر تجربه می کنند. متوسط سن یائسگی 50 سلگی است . با توجه به امید به زندگی در ایران زنان حدود یک سوم عمر خود را در این دوره بسر می برند.
عمده تغییرات در یائسگی ناشی از تغییراتی است که در عملکرد تخمدان ها و توقف ترشح هورمون ها از آن و در نتیجه توقف تخمک گذاری اتفاق می افتد. تخمدان ها بخش مهمی ار دستگاه تناسلی زنانه هستند که با دو عملکرد مهم تولید هورمونهای استروژن و پروژسترون و آزاد سازی تخمک در تمام دوره باوری زنان نقش مهمی ایفا می کنند.این هورمون ها سیکل قاعدگی را که معمولا"28 روز طول می کشد،کنترل کرده، زمان آزاد سازی تخمک را تنظیم و لایه داخلی را برای جایگزینی سلول تخم و اسقرار حاملگی آماده می کنند.اگر بارداری اتفاق بیفتد،تخمک در رحم کاشته شده و در غیر اینصورت سطح هورمون استروژن و پروژسترون کاهش یافته،تخمک و لایه داخلی رحم به خارج از بدن تخلیه شده و قاعدگی اتفاق می افتد. هورمون استروژن علاوه بر نقش فوق در سالم نگهداشتن استخوان ها ،تنظیم سطح کلسترول خون، حفظ قابلیت ارتجاعی پوست و عروق و احتمالا"کمک به قدرت حافظه موثر است.
فعالیت اصلی تخمدان ها از زمان بلوغ آغاز می شود. در این دوره شروع ترشح استروژن از تخمدان ها سبب ایجاد علایم زنانه و آغاز عادت ماهانه می شود. با شروع این دوره یک زن وارد مرحله باروری زندگی خود می شود و توانایی باردار شدن پیدا می کند.این مرحله 40-20 سال طول می کشد و تا شروع دوره یائسگی ادامه خواهد داشت.
5-3 سال قبل از قطع کامل قاعدگی زنان وارد مرحله پیش یائسگی می شوند. اگر چه ممکن است در طول این دوره عادت ماهانه نامنظم باشد ولی حاملگی نیز می تواند اتفاق بیفتد و لازم است تدابیر لازم برای پیشگیری از حاملگی ناخواسته اندیشیده شود .بتدریج سایر علائم و نشانه های یائسگی بروز یافته و بطور ناگهانی قاعدگی قطع می شود. گذشت یک سال از قطع کامل قاعدگی به این معناست که یائسگی اتفاق افتاده و آخرین مرحله دوره باروری زنان آغاز شده است. در این مرحله وقوع حاملگی غیر ممکن است اما مخاطرات مهمی سلامتی زنان را تهدید می کند.
علائم یائسگی و چگونگی تطابق با آن:
برای تطابق بهتر با پدیده یائسگی باید تغییرات این دوره را بخوبی شناخته و راه مقابله با آنها را یاد بگیرید. شدت این علائم در افراد مختلف متفاوت است و گروهی از زنان هیچیک از آنها را تجربه نمی کنند. این امر بستگی به عوامل مختلف از جمله استرس،بیماری،تغذیه و شیوه زندگی دارد. بطور کلی علائم شامل موارد زیر هستند.
1. بی نظمی در عادت ماهانه: این بی نظمی در بعضی افراد زیاد و آزار دهنده است. اما اکثریت زنان کاهش زمان و حجم خونریزی را تجربه می کنند. در صورت وجود خونریزی بسیار سنگین ،قاعدگی طولانی مدت (بیش از 10 روز) ،فاصله کمتر از سه هفته بین قاعدگی ها و لکه بینی قاعدگی ها لازم است با پزشک مشورت کنید.
2. گر گرفتگی و تعریق شبانه: یک علامت شایع در دوره یائسگی است و اکثریت زنان آن را تجربه می کنند. در این حالت فرد بطور ناگهانی دچار احساس گرما در قسمت بالایی بدن خود شده،صورت و گردن قرمز و لکه های قرمز رنگ روی سینه،پشت و بازوها پیدا می شود.همزمان با این احساس فرد دچار تعریق شده و پس از آن بدن وی سرد می شود. در بعضی افراد گرگرفتگی خفیف و در بعضی بسیار شدید است،بطوری که فرد را از خواب بیدار می کند. در بسیاری از موارد گرگرفتگی 30 ثانیه تا 5 دقیقه طول می کشد. این علامت در عرض چند سال بعد از یائسگی از بین می رود.
وقتی دچار گرگرفتگی هستید اقدامات زیر را انجام دهید:به فضای خنک بروید.لباس خود را کم کنید.یک نوشیدنی ،آب یا آب میوه خنک بنوشید. بادبزن یا وسیله خنک کننده همراه داشته باشید. لباس با رنگ روشن و نخی بپوشید.شبها در جای خنک با تهویه کافی بخوابید.لباس خواب و ملافه ای استفاده کنید که امکان تنفس پوست را برایتان فراهم نماید. کوشش کنید یک جدول زمانی از زمان ایجاد گر گرفتگی تهیه کنید تا به کمک آن بتوانید علت وقوع گرگرفتگی را و موقعیت های ایجاد آن را پیش بینی نموده و از آن موقعیتها اجتناب نمایید.
3. تغییر تمایلات و فعالیت جنسی: ممکن است در حوالی سن یائسگی احساس متفاوتی نسبت به فعالیت جنسی ایجاد شود. در بعضی افراد به دلیل تغییرات هورمونی و تغییر در جدار واژن ،نوع داروهای مصرفی و دلایل خاص فرهنگی برانگیختگی جنسی کاهش یافته و در برخی افراد به دلیل حذف ترس از ایجاد حاملگی ناخواسته احساس آزادی بیشتر و تمایل جنسی بیشتری ایجاد شود.در هر حال تا وقتی که از زمان آخرین قاعدگی یک سال تمام سپری نشده است،روابط جنسی باید از نظر ایجاد حاملگی نا خواسته کنترل شده باشد.بخاطر داشته باشید احتمال انتقال بیماری های آمیزشی و ایدز بعد از یائسگی نیز وجود دارد.
4. خشکی واژن: تغییرات هورمونی دوره یائسگی سبب نازکی،خشکی و کاهش خاصیت ارتجاعی واژن و در نتیجه احساس سوزش و خارش می شود و احتمال ایجاد عفونت افزایش می یابد .همچنین احتمال دارد مشکلاتی در روابط جنسی افراد ایجاد شود .استفاده از ژلهای نرم کننده مقاربت را آسانتر و لذت بخش تر می کند.
5. خستگی و مشکلات خواب: احساس خستگی علامت شایعی در دوره یائسگی است.سخت به خواب رفتن،زود از خواب بیدار شدن،نیمه شب بیدار شدن بخصوص به دلیل تعریق شبانه یا احساس نیاز به دستشویی ممکن است وجود داشته باشد. اجتناب از مصرف کافئین و مصرف یک لیوان شیر قبل از خواب به رفع مشکل خواب کمک می کند.
6. تغییرات خلقی: به نظر می رسد که زنان در دوره یائسگی تحریک پذیرتر و غمگین ترند و تغییرات خلقی آنها بیشتر می شود. این مسئله علاوه بر تغییرات سطح استروژن می تواند ناشی از عکس العمل افراد و همسرانشان به این دوره، استرس های خانوادگی و دور شدن فرزندان باشد.تمرینات ورزشی به کاستن از استرسها کمک می کند.
7. سایر تغییرات جسمانی: تغییرات قابل توجه دیگری که ممکن است در دوره یائسگی اتفاق بیفتد،عبارتند از: افزایش وزن و چاقی شکمی،کاهش توده عضلانی و افزایش و تجمع بافت چربی ،کوچک شدن اندازه پستان ها،نازکی و کاهش قابلیت ارتجاع پوست،سردرد،مشکلات حافظه،سفتی و درد عضلات و مفاصل
عوارض کاهش استروژن بعد از یائسگی
برخی از اثرات کاهش استروژن در طولانی مدت ظاهر شده و علائم سالهای پس از یائسگی را ایجاد می کند.این علائم ناشی از اثرات استروژن روی استخوان ها،قلب،مثانه،واژن و پوست می باشد:
1. استئوپورزیس یا پوکی استخوان: در اثر کاهش استروژن از دست رفتن بافت استخوانی تسریع شده و منجر به شکستگی لگن،مهره،مچ ،ساکروم و سایر استخوان های بدن می شود.پیشگیری از استئوپورزیس از طریق زیر امکان پذیر است:
· تغذیه:دریافت میزان کافی کلسیم و ویتامین د در تمام طول زندگی از طریق غذاهای غنی از مواد فوق از جمله شیر و لبنیات و در صورت عدم وجود امکان آن مکمل درمانی کلسیم و ویتامین د
· تمرینات ورزشی: تقویت عضلات و کاهش احتمال سقوط و شکستگی استخوان از طریق انجام پیاده روی و سایر تمرینات ورزشی
2. بیماری قلبی عروقی: بعد از یائسگی اثر حفاظتی استروژن روی قلب و عروق کاهش یافته و خطر کلسترول بالا،بیماری قلبی و حمله مغزی در زنان بتدریج افزایش می یابد.بطوری که اولین عامل مرگ و میر زنان را به خود اختصاص می دهد. داروها از جمله هورمون ها تاثیر مثبتی بر پیشگیری از بیماری قلبی عروقی نداشته اند.بنابراین برای پیشگیری از بیماری قلبی عروقی شیوه زندگی سالم را انتخاب نموده و موارد زیر را بکار ببندید:
· تغذیه: چربی کمتر و میوه و سبزی بیشتر مصرف کنید.
· بطور منظم ورزش کنید.
· وزن مناسب را برای خود حفظ کنید.
· سیگار نکشید
3. اختلالات اداری تناسلی: خشکی و نازکی ناحیه تناسلی موجب مقاربت دردناک و عفونت واژینال می شود.برای درمان می توان از ژل های نرم کننده با پایه آب،یا از داروهای هورمونی موضعی استفاده کرد.مشکلات ادراری از جمله بی اختیاری ادرار قبل از رسیدن به توالت یا دفع بی اختیار ادرار موقع عطسه،سرفه،خنده،دویدن و پایین رفتن از پله ازجمله عوارض کاهش استروژن در دوره بعد از یائسگی استواین عوارض با مداخله درمانی بهبود می یابند.بنابراین بدون خجالت و ترس مسئله را با پزشک خود در میان بگذارید.
4. اثر بر پوست و مو: خشکی و چروکی پوست،نازک شدن موها و رشد سریع موی صورت در بالای لب و زیر چانه از عوارض کاهش استروژن است.سیگار را کنار بگذارید و کمتر در آفتاب قرار بگیرید.
5. سرطان ها: یائسگی عاملی برای ایجاد سرطان ها نیست.اما به دلیل افزایش سن احتمال ایجاد برخی سرطان ها در این دوره وجود دارد.شایعترین سرطان در زنان این گروه سنی سرطان پستان است. سرطان دهانه رحم و سرطان تخمدان نیز باید مورد توجه قرار گیرد.برای آنکه سرطان ها در مراحل اولیه و قابل درمان تشخیص داده شده و درمان شوند،خود آزمایی ماهانه پستان ها ، ماموگرافی سالانه و معاینه سالانه لگن و پستان را در برنامه پزشکی خود قرار دهید و اگر لکه بینی یا احساس نفخ و پری شکم داشتید به پزشک خود مراجعه کنید.
راهنمای بالینی و برنامه اجرایی تیم سلامت برای ارائه خدمات یائسگی به زنان 60-45 –دفتر سلامت خانواده و جمعیت ،اداره سلامت میانسالان
1. بی نظمی در عادت ماهانه: این بی نظمی در بعضی افراد زیاد و آزار دهنده است. اما اکثریت زنان کاهش زمان و حجم خونریزی را تجربه می کنند. در صورت وجود خونریزی بسیار سنگین ،قاعدگی طولانی مدت (بیش از 10 روز) ،فاصله کمتر از سه هفته بین قاعدگی ها و لکه بینی قاعدگی ها لازم است با پزشک مشورت کنید.
2. گر گرفتگی و تعریق شبانه: یک علامت شایع در دوره یائسگی است و اکثریت زنان آن را تجربه می کنند. در این حالت فرد بطور ناگهانی دچار احساس گرما در قسمت بالایی بدن خود شده،صورت و گردن قرمز و لکه های قرمز رنگ روی سینه،پشت و بازوها پیدا می شود.همزمان با این احساس فرد دچار تعریق شده و پس از آن بدن وی سرد می شود. در بعضی افراد گرگرفتگی خفیف و در بعضی بسیار شدید است،بطوری که فرد را از خواب بیدار می کند. در بسیاری از موارد گرگرفتگی 30 ثانیه تا 5 دقیقه طول می کشد. این علامت در عرض چند سال بعد از یائسگی از بین می رود.
وقتی دچار گرگرفتگی هستید اقدامات زیر را انجام دهید:به فضای خنک بروید.لباس خود را کم کنید.یک نوشیدنی ،آب یا آب میوه خنک بنوشید. بادبزن یا وسیله خنک کننده همراه داشته باشید. لباس با رنگ روشن و نخی بپوشید.شبها در جای خنک با تهویه کافی بخوابید.لباس خواب و ملافه ای استفاده کنید که امکان تنفس پوست را برایتان فراهم نماید. کوشش کنید یک جدول زمانی از زمان ایجاد گر گرفتگی تهیه کنید تا به کمک آن بتوانید علت وقوع گرگرفتگی را و موقعیت های ایجاد آن را پیش بینی نموده و از آن موقعیتها اجتناب نمایید.
3. تغییر تمایلات و فعالیت جنسی: ممکن است در حوالی سن یائسگی احساس متفاوتی نسبت به فعالیت جنسی ایجاد شود. در بعضی افراد به دلیل تغییرات هورمونی و تغییر در جدار واژن ،نوع داروهای مصرفی و دلایل خاص فرهنگی برانگیختگی جنسی کاهش یافته و در برخی افراد به دلیل حذف ترس از ایجاد حاملگی ناخواسته احساس آزادی بیشتر و تمایل جنسی بیشتری ایجاد شود.در هر حال تا وقتی که از زمان آخرین قاعدگی یک سال تمام سپری نشده است،روابط جنسی باید از نظر ایجاد حاملگی نا خواسته کنترل شده باشد.بخاطر داشته باشید احتمال انتقال بیماری های آمیزشی و ایدز بعد از یائسگی نیز وجود دارد.
4. خشکی واژن: تغییرات هورمونی دوره یائسگی سبب نازکی،خشکی و کاهش خاصیت ارتجاعی واژن و در نتیجه احساس سوزش و خارش می شود و احتمال ایجاد عفونت افزایش می یابد .همچنین احتمال دارد مشکلاتی در روابط جنسی افراد ایجاد شود .استفاده از ژلهای نرم کننده مقاربت را آسانتر و لذت بخش تر می کند.
5. خستگی و مشکلات خواب: احساس خستگی علامت شایعی در دوره یائسگی است.سخت به خواب رفتن،زود از خواب بیدار شدن،نیمه شب بیدار شدن بخصوص به دلیل تعریق شبانه یا احساس نیاز به دستشویی ممکن است وجود داشته باشد. اجتناب از مصرف کافئین و مصرف یک لیوان شیر قبل از خواب به رفع مشکل خواب کمک می کند.
6. تغییرات خلقی: به نظر می رسد که زنان در دوره یائسگی تحریک پذیرتر و غمگین ترند و تغییرات خلقی آنها بیشتر می شود. این مسئله علاوه بر تغییرات سطح استروژن می تواند ناشی از عکس العمل افراد و همسرانشان به این دوره، استرس های خانوادگی و دور شدن فرزندان باشد.تمرینات ورزشی به کاستن از استرسها کمک می کند.
7. سایر تغییرات جسمانی: تغییرات قابل توجه دیگری که ممکن است در دوره یائسگی اتفاق بیفتد،عبارتند از: افزایش وزن و چاقی شکمی،کاهش توده عضلانی و افزایش و تجمع بافت چربی ،کوچک شدن اندازه پستان ها،نازکی و کاهش قابلیت ارتجاع پوست،سردرد،مشکلات حافظه،سفتی و درد عضلات و مفاصل
عوارض کاهش استروژن بعد از یائسگی
برخی از اثرات کاهش استروژن در طولانی مدت ظاهر شده و علائم سالهای پس از یائسگی را ایجاد می کند.این علائم ناشی از اثرات استروژن روی استخوان ها،قلب،مثانه،واژن و پوست می باشد:
1. استئوپورزیس یا پوکی استخوان: در اثر کاهش استروژن از دست رفتن بافت استخوانی تسریع شده و منجر به شکستگی لگن،مهره،مچ ،ساکروم و سایر استخوان های بدن می شود.پیشگیری از استئوپورزیس از طریق زیر امکان پذیر است:
· تغذیه:دریافت میزان کافی کلسیم و ویتامین د در تمام طول زندگی از طریق غذاهای غنی از مواد فوق از جمله شیر و لبنیات و در صورت عدم وجود امکان آن مکمل درمانی کلسیم و ویتامین د
· تمرینات ورزشی: تقویت عضلات و کاهش احتمال سقوط و شکستگی استخوان از طریق انجام پیاده روی و سایر تمرینات ورزشی
2. بیماری قلبی عروقی: بعد از یائسگی اثر حفاظتی استروژن روی قلب و عروق کاهش یافته و خطر کلسترول بالا،بیماری قلبی و حمله مغزی در زنان بتدریج افزایش می یابد.بطوری که اولین عامل مرگ و میر زنان را به خود اختصاص می دهد. داروها از جمله هورمون ها تاثیر مثبتی بر پیشگیری از بیماری قلبی عروقی نداشته اند.بنابراین برای پیشگیری از بیماری قلبی عروقی شیوه زندگی سالم را انتخاب نموده و موارد زیر را بکار ببندید:
· تغذیه: چربی کمتر و میوه و سبزی بیشتر مصرف کنید.
· بطور منظم ورزش کنید.
· وزن مناسب را برای خود حفظ کنید.
· سیگار نکشید
3. اختلالات اداری تناسلی: خشکی و نازکی ناحیه تناسلی موجب مقاربت دردناک و عفونت واژینال می شود.برای درمان می توان از ژل های نرم کننده با پایه آب،یا از داروهای هورمونی موضعی استفاده کرد.مشکلات ادراری از جمله بی اختیاری ادرار قبل از رسیدن به توالت یا دفع بی اختیار ادرار موقع عطسه،سرفه،خنده،دویدن و پایین رفتن از پله ازجمله عوارض کاهش استروژن در دوره بعد از یائسگی استواین عوارض با مداخله درمانی بهبود می یابند.بنابراین بدون خجالت و ترس مسئله را با پزشک خود در میان بگذارید.
4. اثر بر پوست و مو: خشکی و چروکی پوست،نازک شدن موها و رشد سریع موی صورت در بالای لب و زیر چانه از عوارض کاهش استروژن است.سیگار را کنار بگذارید و کمتر در آفتاب قرار بگیرید.
5. سرطان ها: یائسگی عاملی برای ایجاد سرطان ها نیست.اما به دلیل افزایش سن احتمال ایجاد برخی سرطان ها در این دوره وجود دارد.شایعترین سرطان در زنان این گروه سنی سرطان پستان است. سرطان دهانه رحم و سرطان تخمدان نیز باید مورد توجه قرار گیرد.برای آنکه سرطان ها در مراحل اولیه و قابل درمان تشخیص داده شده و درمان شوند،خود آزمایی ماهانه پستان ها ، ماموگرافی سالانه و معاینه سالانه لگن و پستان را در برنامه پزشکی خود قرار دهید و اگر لکه بینی یا احساس نفخ و پری شکم داشتید به پزشک خود مراجعه کنید.
راهنمای بالینی و برنامه اجرایی تیم سلامت برای ارائه خدمات یائسگی به زنان 60-45 –دفتر سلامت خانواده و جمعیت ،اداره سلامت میانسالان
امل خضریی -کارشناس بهداشت باروی -معاونت بهداشتی اهواز