اثربخشی این فرآورده گیاهی آنچنان بوده که عده ای اعتقاد داشتند "سم و زهر ناشی از نیش حشرات بر جان افراد سیگاری کارگر نیست" !

اما از کمتر از سه قرن پیش کمپانیهای سودجو و سوداگران مرگ این سم کشنده را با شکل و شمایلی فریبنده و رنگ و لعابهائی دلربا آنچنان به جوانان و نوجوانان جوامع در حال توسعه عرضه می نمایند که گویی شفابخش همه دردها و مصیبتهای جسمی، روانی و اجتماعی بشر امروز استفاده آنها از انواع مواد  دخانی است،فرآورده هائی که گاه تحت نامهای متفاوتی  همچون سیگار ، معسل ،بیدک ،ماری جوانا، تنباکو و .... و با ابزارهای متفاوت تری همچون چپق،پیپ،و انواعی از قلیانهای فانتزی،تاشو،کمری،کیفی،جیبی،ایرانی،خارجی و .... مردان،زنان ، جوانان و حتی نوجوانان را درمنازل،پارکها واماکن عمومی،سواحل و پلاژها ،باغ وباغستانها،مراسم های عروسی و عزا ،اعیاد و مناسبتها و چایخانه ها و رستورانها ...... به صورت انفرادی یا گروهی،دوستانه و یا خانوادگی به آتش زدن جان ومال خویش آنچنان به غفلت  واداشته اند که  گویی  به مروجین و مبلغین مواجب بگیر!شعارهای کذب و فریبنده کمپانیهای تولیدی بدل شده اند ،تا آنجا که بعضی استفاده از مواد دخانی و به ویژه قلیان را نمادی از سنت ایرانی،عده ای آنرا برابری زن ومرد، پاره ای آن را تنها وسیله تفریحی و عموماً آن را مسکن و آرام بخش درد و رنجهای روانی و اجتماعی  لقب داده اند،که بی اغراق و بدون شک گناه عالمان بی عمل،والدین بی تفاوت،چهره های معروف هنری و ورزشی و بعضی مدیران فرهنگی غافل شده از سنتهای اصیل اسلامی- ایرانی که اصرار دارند مصرف کالاهای وارداتی کمپانیهای امریکائی و صهیونیستی را به عنوان نماد باستانی ایران بر سر سفره های ایرانیان جای دهند نابخشودنی است!.....

اما اینکه این تراژدی سوداگرایانه که هر روز به شکلی پوست اندازی کرده و رنگ عوض می کند به کجا خواهد انجامید؟باورهای غلط در این زمینه کدام است؟راههای مقابله با آن چیست؟سود وزیان چه کسانی را موجب می شود؟تأثیر و  نقش دولتها در این حوزه چگونه خواهد بود؟و.... پرسشهای اساسی و مهمی هستند که پاسخ آنها نیازمند تحلیلی همه جانبه بوده که نه در این مقال می گنجد و نه اینجانب قادر به انجام آنم.اما به هر روی به فراخور شرایط فعلی و به بهانه سالروز جهانی بدون دخانیات (31 ماه می) و هفته ملی مبارزه با دخانیات (4 لغایت 10 خرداد ماه) تحلیلی مختصر در این باب به امید رهیافتی به پاسخهای رهگشا تقدیم می گردد .

اگرچه آمار و اخبار ذیل نگرانیهای عمیقی را به ذهن خوانندگان متبادر می کند اما به هر حال گویای واقعیات انکار ناپذیر  بشر امروزی است که به شکلی بیانگر وضعیت آتی نیز خواهد بود :

-مواد دخانی عموماً و سیگار خصوصاً تنها ماده اعتیادآوری هستند که به طور قانونی در دسترس همگان قرار دارد.

-یش از 10 میلیون نفر از جمعیت 64- 15  سال کشور مصرف کننده مواد دخانی و از جمله سیگار هستند.

-3% از نوجوانان 15-13 سال کشور سیگاری اند و حدود 8% از آنها مستعد سیگاری شدن هستند.

-در سالهای اخیر گرایش زنان بالای 15 سال به مصرف دخانیات در کشورهای در حال توسعه به 4 تا 8 درصد افزایش یافته است.

-میزان مصرف سایر مواد دخانی و از جمله قلیان از 12% به بیش از 25% افزایش یافته است.

 -سالانه قریب به 60میلیارد نخ سیگار در کشور مصرف می گردد.

-در ایران سالیانه قریب به 1000 میلیارد تومان بابت استعمال دخانیات دود می شود که با احتساب هزینه های درمان بیماریهای ناشی از مصرف دخانیات به 2 تا 3 هزار میلیارد تومان بالغ می گردد.

روند تزایدی  و غیرقابل انکار فوق در حالیست که  اکثریت کشورهای جهان و منجمله ایران در سالهای اخیر قوانین آئین نامه ها ، دستورالعملها ، ممنوعیت ها و محدودیتهای متعددی را در قالب برنامه هایی متفاوت در راستای کنترل عرضه و استعمال  دخانیات ابلاغ و عملیاتی نموده اند در حالیکه به شهادت چشمها و روایت قلمها قاچاق،عرضه و استعمال دخانیات و به ویژه قلیان در کلان شهرها،شهرها و حتی روستاهای اغلب نقاط کشور همچنان سرمایه های انسانی و مادی عظیمی را به هدر می دهد.

فارغ از تبلیغات گمراه کننده و منفعت طلبانه کمپانیهای تولید و عرضه مواد دخانی ( البته در فضای مادی گرایانه نظام سرمایه داری دنیای غرب موجه جلوه می نماید) که نقش اول علت گرایش جوانان و نوجوانان به مواد  دخانی را بازی  میکنند،عدم اجرای تمام و کمال قوانین مصوب و به ویژه قانون جامع منع استعمال دخانیات که از افتخارات نظام سلامت کشور است ، بی تفاوتی بعضی  والدین به سرنوشت فرزندان جوان و نوجوان خود ، ارزان و در دسترس بودن مواد دخانی  ، ضعف آموزش واطلاع رسانی در خصوص مضرات مواد دخانی ، عدم اجرای کامل قانون نظام صنفی ، عدم همسوئی وهمگامی متولیان بهداشتی ، صنفی ، انتظامی وقضایی و... از عمده ترین علل رو به تزاید مصرف  مواد دخانی در کشورهای جهان سوم و بویژه ایران است که بدون شک راهکارهای مقابله با این روند را در آسیب شناسی دقیق عوامل فوق الذکر باید جستجو کرد. از اینرو پیشنهاد می گردد:

1-محدودیت های مصوب شد ه در قانون جامع منع استعمال دخانیات به کشف وضوابط مواد دخانی واسباب و وسایل استعمال منجرنگردد و با عرضه کنندگان و مصرف کنندگان مواد دخانی در اماکن ممنوعه برخورد قضایی صورت گیرد. به عبارتی به  کشف ، ضبط واستفاده قلیان از سطح اماکن عمومی که  تنها منجر به تولید وعرضه مدلهای جدیدی از قلیان میشود بسنده نشود .

2-مجازات های مقرر شده در قانون جامع منع استعمال دخانیات برای آندسته از کارکنان دولت که مبادرت به استعمال دخانیات می نمایند با توجه به اینکه ازمصادیق تخلفات اداری محسوب گردیده عملیاتی گردد.

3-مجموعه دولت  وبویژه وزارتخانه های بهداشت و درمان ، آموزش وپرورش وعلوم ،تحقیقات و  فن آوری

در برنامه های ارزشیابی سالیانه کارشناسان خود، ثبت نام دانش آموزان ودانشجویان در مدارس ودانشگاهها وداوطلبان آزمونهای استخدامی ، عدم  اعتیاد به  دخانیات در زمان ورود ، اشتغال وتحصیل را شرط لازم قلمداد نمایند.

4-صدا وسیمای جمهوری اسلامی در شبکه های اصلی برون مرزی ودرون مرزی خود استعمال دخانیات توسط بازیگران تلویزیونی  را حتی بصورت سمبلیک ممنوع نماید .

5-نیروی انتظامی واصناف بدون کمترین اغماض درب اماکن عمومی عرضه کننده مواد دخانی را بلافاصله پلمپ و پرونده متصدیان آنها را به مراجع قضایی تحویل نماید .

6- نیروی انتظامی  و شهرداریها ضمن کشف وضبط اسباب استعمال دخانیات در سطح پارک ها ومیادین ، صاحبین آنها را  با اخذ تعهد به رعایت حقوق شهروندان ملزم به عدم تکرار نماید .

7-قانون منع استعمال دخانیات و آیین نامه اجرایی آن در تمامی استانها وشهرستانها بصورت یکسان و با  وحدت رویه توسط عوامل اجرائی  ، انتظامی و  قضائی اجرا وعملیاتی گردد.

-برای سفر خانه های سنتی ،جز با  اعمال محدودیتهای ویژه از جهت زمان ،مکان وشرایط استعمال دخانیات اجازه فعالیت داده نشود.

- در سفره خانه های سنتی برنامه های نظیر شاهنامه خوانی ، حافظ خوانی، اجرای موسیقی های سنتی  ومسابقاتی نظیر شطرنج و.....  با پر کردن اوقات فراغت جوانان جایگزین استعمال دخانیات وبویژه قلیان گردد

 - مراکز و کلینیکهای مشاوره ترک دخانیات  در تمامی شهرستانها تقویت  و از پزشکان و کارشناسان علاقه مند با اعطاء شرایط ویژه استفاده گردد.

                 به امید دنیایی سرشار از نشاط و شادابی و عدالت و عاری از بیماری و فقر و اعتیاد !

 

مهندس صادق مرادی کارشناس  برنامه مبارزه با دخانیات مرکز بهداشت استان