چگونه فرزندانمان را از خطر اعتياد برهانيم؟
گامهاي نخست
اولين تمهيدات مهم پدر و مادر براي برحذر داشتن فرزندانشان از اعتياد به موادمخدر در سالهاي آتي، زماني صورت ميگيرد كه اينان هنوز چشم به جهان نگشودهاند. موادي همچون نيكوتين2 و الكل3 اثرات ويرانگري را بر رويان (جنين) به ويژه در سه هفته نخست بارداري ميگذارد. پژوهشها حكايت از آن دارند، نوزاداني كه از مادران معتاد به دنيا ميآيند، ممكن است در مراحل بعدي زندگي خود بيشتر در معرض خطر اعتياد قرار گيرند.
وانگهي، كارشناسان هم عقيدهاند كه توجه مهرآميز در شكوفايي "خود ارزشمندي"4 هميشگي اهميت دارد و كمبود آن، دليل عمده پناه بردن به دامن موادمخدر است. بنابراين، پيش از شروع دوران تحصيل، بايد رهنمودهاي رفتاري خانوادگي همچون درستي و شرافت، انصاف، عدالت، احترام به ديگران و رعايت قانون را بنياد نهاد.
نخستين درسها
به محض اينكه كودكتان به سني رسيد كه تا حدي خوب را از بد شناخت، به وي بفهمانيد كه امكان دارد برخي فراوردهها مثل مواد شوينده و پاك كننده، هواپخشها5 و داروها، سمي باشند.
دوران دبستان
بچههاي 5 تا 9 ساله همچنان از طريقه تجربهاندوزي، چيز ميآموزند. در اين سنين، آنان قادرند از واقعيات به توهمات و خيالبافي پرداخته و باز به دنياي واقعي برگردند بيآنكه حتي تفاوت اين دو را بازشناسند. به هر حال، آنچه ميبينند، برايشان كاملا حقيقي و باور كردني است اگر چه معلمان اغلب به مقام و منزلت قهرمانگونه نايل ميشوند، اما آن دسته از رخدادهايي برايشان بسيار اهميت دارد كه بچهها در منزل با آنها رو به رو ميگردند.
روت ـ آن فلين، آموزگار دبستان ميگويد:
ـ از نظر كودكان خردسال نه گفتار پدران و مادران بلكه كردارشان مهم است. چنانچه بچهها سيگار كشيدن و مي گساري والدين خود را ببينند، آنها نيز به احتمال زياد همين راه را در پيش ميگيرند.
خطرات بوكشيدن
اكنون وقت آن است كه بچهها با استنشاقيها (بوكشيدنيها6) سروكار پيدا كنند مانند هواپخشهاي تحت فشار7 شامل رنگها، افشانههاي آشپزي يا چسب نمونه (مدل) سازي. بچهها اين قبيل مواد فرّار8 را استنشاق ميكنند تا نشئگي را بيازمايند. اين حقيقت كه ممكن است چنين لذت زودگذر d به آسيب دايمي مغز و بالاتر از آن، مرگ بينجامد، به ذهن اين خردسالان خطور نميكند.
يكي از مهمترين آموزههايي كه والدين ميتوانند در اين سن به بچهها ياد دهند اين است كه چطور جواب منفي بدهند.
راههاي گريز
كمك كنيد تا فرزندانتان به جاهايي كه احتمالا ناچار از مصرف موادمخدر ميشوند، نروند، فرضا چنانچه مهماني هست، حتما بپرسيد:
ـ چه كس ديگري دعوت شده است؟ آيا پدر و مادر صاحب خانه در منزل هستند؟
به فرزندانتان توضيح دهيد كه موادمخدر و مشروبات الكلي چگونه به وجود ميآيند. در آغاز دوران نوجواني بچهها به طور روزافزوني به فيلمهاي تلويزيوني و موسيقي آكنده از تصاوير موادمخدر و استعمال مشروبات الكلي روي ميآورند. دونابل، هماهنگ كننده مشاركت در كميسيون بزهكاري كوخ و مادر دو بچه غير معتاد، آنچه را كه آنان تماشا ميكردند، زيرنظر ميگرفت، گوش ميداد و ميگفت:
ـ صرف گفتن اينكه تصميم دارند به سينما بروند، كافي نيست. من و همسرم ميپرسيديم: براي ديدن كدام فيلم ميخواهيد برويد و در اين مورد بررسي ميكرديم. اين هم كاري است كه ضرورتا بايد انجام داد او از "هر لحظه آموزش" هم سود ميجست به طوري كه ميگويد:
ـ مثلا وقتي كه با تمام اعضاي خانواده، جلوي تلويزيون نشسته و يك برنامه مبارزه با موادمخدر را تماشا ميكنيد، اين "لحظه" حساس، براي شما يك سكوي پرتاب است. شما ميتوانيد بلافاصله درباره مضرات موادمخدر و ... با بچهها سخن بگوييد بيآنكه آنان را تحت فشار قرار دهيد يا تهديدشان كنيد. پيام خود را كوتاه و نه موعظهوار به گوششان برسانيد ولي بدانيد كه انجام پياپي اين عمل ناشدني است.
راستي شما راجع به اعتياد چگونه با فرزندتان صحبت ميكنيد؟ بهتر آن است از هر جا كه ميتوانيد آغاز كنيد و از اين كه گاه به حرفهايتان توجه نميكنند، آزرده خاطر نگرديد. روي اين مساله قويا تاكيد كنيد كه اعتياد، خطرناك است و شما نميخواهيد فرزندانتان به كمند آن گرفتار شوند.
دوره راهنمايي
نوجوانان در اين دوره، از هميشه آسيبپذيرترند زيرا طي آن، فشارها با انتقامجويي و كينهورزي توام ميگردد. آنان ممكن است موهايشان را بلند كنند يا ممكن است از ته بتراشند. لباسهاي عجيب و غريب ميپوشند. به موسيقي تند و پرسروصدا گوش ميدهند و هورمونهاي جنسيشان غليان ميكنند. بچههايي در اين سن و سال، راجع به همه چيز كنجكاوند و مايلند هر چيزي كه آنان را به اصطلاح "بيخيال" ميكند، امتحان نمايند.
خانم كتلين سيمس، دبير علوم و ناظر برنامه موادمخدر مصرفي بعد از تعطيلي آموزشگاه در مدرسه راهنمايي اوشر واقع در آتلانتا تاكيد دارد:
ـ اين دوره براي پدران و مادران حياتي است تا تمام راههاي ارتباطي را گشوده نگهدارند. اكثر اوقات كه والدين سرگرم استراحت هستند، خيال ميكنند كه بچهها به كار خويش مشغولند، ليكن نميدانند كه امكان دارد اين آزادي به فاجعه بدل گردد.
ـ بيشتر پيام هايي كه به نوجوانان داده ميشود، به قصد ترساندن آنهاست؛ "اگر مشروب بخوري، به الكل معتاد ميشوي و هر كس كه موادمخدر مصرف ميكند، آدم نابابي است". در اين صورت تصور كنيد، چنانچه آنان با شخصي از آشنايان برخورد كنند كه فرضا در مهماني، كمي حشيش، ماريجوانا يا بنگ ميكشد و يا بازيكن بستكتبال مشروبخواري را ببيند كه در عين حال خوب بازي ميكند، آن وقت چه خواهد شد؟ اين ضد و نقيضگوييها باعث ميشود كه آنها دچار ترديد گردند. نوجواني ميگفت بعد از استعمال ماريجوانا در يك مهماني به خانه برگشتم. پدر و مادرم به حالم پي بردند و گفتند:
ـ تو به زودي معتاد شده و خواهي مرد.
آنها اطلاعي از موادمخدر نداشتند و بيآنكه بخواهند آگاه شوند، به بحث خاتمه داده بودند. امروزه اطلاعات اغلب بچهها درباره موادمخدر بيش از پدران و مادران است. آلان لشز، مدير موسسه ملي سوء استعمال موادمخدر ( NIDA ) به دنبال اين سخن ميافزايد:
ـ به همين دليل است كه والدين بايد بررسيهاي خود را انجام داده و اطلاعات صحيحي در زمينه موادمخدر به بچهها برسانند. اين اندرز را بيدرنگ آويزه گوش خود كنيد. گفت و گو درباره خطرات دراز مدت بهداشتي با نوجواناني كه در دوره راهنمايي تحصيل ميكنند، اثر چنداني ندارد. دلخوشي بچهها در چنين برهه زماني اين است كه در نظر همسالان خود، خوب جلوه كنند. به آنان خاطر نشان سازيد كه سيگار كشيدن به بدبويي دهان و زردي انگشتان ميانجامد يا اينكه اگر ميگساري كنند، احتمالا مريض شده و از طرف دوستانشان طرد ميشوند.
ايجاد محدوديت
علت مصرف موادمخدر در بسياري جوانان صرفا اين است كه دوستانشان تن به اين كار ميدهند. براي اينكه توانايي فرزندتان از لحاظ مقاومت و بر تافتن، استحكام يابد، معاشران و والدينشان را بشناسيد و رفت و آمدهاي وي را زير نظر داشته باشيد.
سوق دادن بچهها به مسير مناسب، هميشه كار آساني نيست. بازداشتن آنان از نشست و برخاست با دوستي "ناباب" ممكن است فقط به ميل بيشتر آنان، منتهي گردد.
سرگرم و مشغول بودن
برحسب پژوهشهاي به عمل آمده، نوجواناني كه از احوالشان غافل ماندهايم، يا دست به كاري نميزنند يا به احتمال زياد به دامن مشروبات الكلي و موادمخدر پناه ميبرند. فرزندانتان را سرگرم كنيد.
به قول يكي ازمربيان:
اگر شما فرزندانتان را به كاري وانداريد، آنها گرفتارتان ميكنند. بر پدر و مادر دانشآموز دوره راهنمايي تحصيلي فرض است كه برنامه فعاليتهاي فوق برنامه و روزمره براي فرزندانشان تنظيم كنند و از اين راه، حس مسووليتپذيري آنها را استحكام بخشند.
نقش والدين
تجربه بيست ساله علمي نشان داده است كه دخالت مستقيم پدر و مادر در زندگي فرزندانشان، مهمترين عامل حمايتي آنها به شمار رفته و در پيشگيري از سقوط آنها در دام اعتياد، موثر است. مادري ميگويد:
ـ پدر و مادر نه كليد، بلكه شاه كليدند. اينان بايد از هرگونه دگرگوني روحي و كرداري فرزندان خود باخبر باشند. از اينرو توصيه ميكنيم كه پدر و مادر، مرتبا با اولياي مدرسه تماس داشته و از وضع آنها آگاه گردند.
دبيرستان
در اين دوره، فشارهاي عصبي همچنان پابرجا هستند. نخستين اولويت براي جوانان، پذيرفته شدن در دستهها و گروههاي جوانان است. هر چند حساسيت ايشان نسبت به دوران نوجواني، اندكي كاهش يافته، ولي تمايل به ميگساري و موادمخدر در اين مرحله فزونتر ميگردد ، در اين سن بايد به آنان گوشزد كرد به همان ميزان كه مصرف مشروبات الكلي و موادمخدر براي بدنشان ضرر دارد، تبعات رفتاري مصرف اين دو نيز، زيان بار است.
پرسش مهمي كه براي برخي والدين مطرح ميشود، اين است كه من قبلا در جواني سيگار ميكشيدم و يا با موادي از اين دست سروكار داشتم... حالا اگر فرزندمان بفهمد چه ميشود؟ مناسبترين پاسخ اين است كه عين حقيقت را بگوييد و شرح دهيد كه در جواني دچار اشتباهي شدهايد اگر نسبت مسايل خودتان دورويي ميكنيد، نبايد در مورد بچهها چنين عملي را انجام دهيد.
صريح باشيد
اطمينان حاصل نماييد كه فرزندتان با قواعد و قوانين آشنايي دارد و ميداند كه اگر آنها را زيرپا بگذارد، چه پيامدهايي حاصل ميگردد؟ مثلا چنانچه مشروب خورده، پشت فرمان بنشيند حق استفاده از خودروي شما را ندارد. امكان ديگري متصور نيست!
ثابت قدم باشيد
جواب منفي دادن، هميشه كار سادهاي نيست نه براي پدر و مادر و نه براي جوانان ولي در مواردي كه پاسختان مثبت نيست، صراحتا بيان كنيد.
منطقي باشيد
وقتي قانون و قاعدهاي نقض ميشود، مجازاتي بيش از حد مقرر، در نظر نگيريد و بدانيد تنبيه و مجازات، آن زمان اثربخش است كه با تخلف صورت گرفته، هماهنگ باشد.
گوش فرا دهيد
پيوسته متكلموحده نباشيد. به سخنان جوانان خوب گوش بسپاريد و به اصطلاح براي حرفهاي آنان شنونده خوبي باشيد. در اين صورت، خواهيد توانست از خلال صحبتها، به نظراتشان پي ببريد.
آموزشگاه، جامعه، نيروي انتظامي و انجمنهاي مبارزه با موادمخدر، همگي ميكوشند جوانان را از استعمال موادمخدر دور سازند، ولي هيچ كدام از آنها قادر نيستند تاثير خانواده را داشته باشند. مسووليت پدر و مادر از اين بابت بس خطيرست. كارشناسان را نظر بر اين است كه چنانچه فردي در دوران جواني به سمت اعتياد كشانده نشود، در سنين ميانسالي به اين سوحركت خواهند كرد. با فرزندانتان صحبت و گفت و گو كنيد، به سخنانشان گوش فرا دهيد، اصول ارزشي را برايشان توصيف كنيد و به خاطر بسپاريد كه آنان از شما تقليد ميكنند.
حمايت و عشق، به آنان احساس "خودارزشمندي" ميدهد. آنها را سرگرم سازيد و در مورد زندگيشان مسوول باشيد و تا سرحد امكان بر ميزان دانستنيهاي خويش درباره موادمخدر بيفزاييد. نگذاريد. سكوت شما، علامت رضايتتان باشد.
پي نوشت :
1- Marijuana Marihuana ( Cannabis Sativa ) ماريجوانا مخلوطي از برگها و جوانه گل گياه
2- Nicotine نيكوتين: ClO H 14 N 2 آلكايوييدي است كه در تنباكو هست.
3- Alcohol الكل: گروهي از تركيبات آلي كه داراي يك يا چند عامل هيدروكسيلاند.
4- Self – Worth
5 – Aerosols
هواپخشها: ذرههايي جامد يا مايع كه درون گازي پراكنده باشند، مانند دود.
6- Inhalants
7- Pressurized Aerosols
فرار: جسمي كه به آساني به بخار تبديل ميشود و فشار بخارش زياد است
8- Nolatile
9- Pots
10- NIDA = National Institute on Drug Abuse
دکتر میر عباس عیسی زاده
پزشک مرکز مشاوره بیماریهای رفتاری معاونت بهداشتی