بررسي دانش ، نگرش و مهارتهاي رفتاري مراجعين مراكز بهداشتي درماني مركز بهداشت شهرستان اهواز پيرامون
بررسي دانش ، نگرش و مهارتهاي رفتاري مراجعين مراكز بهداشتي درماني مركز بهداشت شهرستان اهواز پيرامون بيماري هاي اسهالي – سال 1382
مقدمه و بيان مسئله :
با توجه به شرايط آب و هوائي منطقه ، دما و رطوبت هوا ، ميزان اسيديته آب و املاح موجود در آب كه منجر به اندميك شدن بيماري التور در اين منطقه شده است مراقبت از بيماري هاي اسهالي حاد آبكي يكي از اولويت هاي بهداشتي استان خوزستان مي باشد .
بيماري التور داراي دو اوج ابتلا در دو فصل بهار و پائيز ( درماه هاي ارديبهشت – خرداد و مهر - آبان ) مي باشد .
عوامل مستعد كننده ابتلا شامل وضعيت اجتماعي “ اقتصادي پائين “ كم سوادي “ وجود گروه خون O در فرد مبتلا ، در دسترس نبودن آب آشاميدني سالم ، سن و شغل مي باشد .
با وجود اين كه از سال 1379 تا پايان 1381 مورد مثبت التور در استان گزارش نشده است ، معهذا مراقبت از اسهال حاد آبكي هم چنان از اولويت هاي سيستم بهداشت محسوب ميشود . آلودگي منابع آب آشاميدني با ميكروب التور مي تواند منجر به طغيان بيماري در منطقه شود .
با توجه به نقش مهم آموزش در ارتقا سلامت جامعه و در جهت آموزش عموم مردم در زمينه بيماريهاي اسهالي حاد ( با توجه ويژه به بيماري التور ) نياز مند شناخت فعلي وضعيت دانش ، نگرش ، باور ها و سنت هاي موجود در منطقه مي باشيم .نتايج نياز سنجي به دليل نزديك شدن به پيك اول احتمالي بروز بيماري التور مورد نياز فوري مي باشد
روش بررسي:
جامعه مورد مطالعه زنان همسر دار مراجعه كننده به مراكز بهداشتي درماني شهري و روستائي شهرستان اهواز در ارديبهشت ماه سال 1382 بودند . زناني كه در عقد بودند يا به هر دليل دور از همسرشان زندگي مي كردند نيز مورد پرسش قرار گرفتند . با توجه به شيوع بيماري التور كه حدود 2 درصد مي باشد و با در نظر گرفتن دقت 95 درصد ، تعداد نمونه ، 180 نفر زنان همسر دار تعيين گرديد . از اين تعداد 120 نفر در مراكز شهري و 60 نفر در مراكز روستائي تعيين شدند . با توجه به نسبت جمعيت شهر به روستا كه در شهرستان اهواز 65درصد به 35 درصد مي باشد . همين نسبت در تعيين حجم نمونه در شهر و روستا رعايت گرديد .. 18 خوشه كه هر خوشه شامل ده نفر بود انتخاب گرديد .
با توجه به تعداد 18 مركز شهري در شرق اهواز و تعداد 14 مركز در غرب اين شهر مجموعا 32 مركز شهري وجود داشت. تعداد مراكز بر تعداد خوشه هاي انتخابي تقسيم گرديد كه عدد2.66 حاصل شد . ميان عدد1 و 2 به طور تصادفي عدد 2 انتخاب گرديد و عدد 2.66 به تناوب به آن اضافه شد . اعداد به دست آمده گرد شده و به صورت عدد صحيح در آمد . بر اساس ليست مراكز موجود در ستاد گسترش ، نام مراكز تعيين شد . در هرمركز انتخاب شده ، تعداد 10 پرسشنامه از مراجعيني كه در يك روز به مر كز مراجعه نموده بودند ، پرسشگري به عمل آمد . اسامي مراكز شهري انتخاب شده عبارت بود از : مركز آسيا آباد ( مركز 2 ) – مركز كوي طالقاني ( مركز 5 ) – مركز خزعليه ( مركز 7 ) – مركز كوي ملت ( مركز 10 ) – مركز كوت عبدالله ( مركز 13 ) – مركز ويس ( مركز 15 ) – مركز فلكه پاداد ( مركز 4 ) – مركز كوي علوي ( مركز 3 ) – مركز شيخ بها – مركز عين دو – مركز حميديه غربي – ومركز گلستان د ر عمل نتايج مراكز گلستان .و كوت عبدالله به دليل مخدوش بودن در مطالعه دخالت داده نشد.
تعداد6 خوشه در خانه هاي بهداشت موجود در سطح شهرستان بر اساس نرم افزار موجود در ستاد گسترش به طور تصادفي انتخاب گرديد .
پرسشنامه اي با 22سوال تهيه گرديد و ، از زنان شوهر دار مراجعه كننده پرسيده شد . پرسشنامه در 4سمت به بررسي موارد زير مي پرداخت .
2- بررسي دانش مراجعين ( سوالات 1-6-15)
2- بررسي نگرش ( سوالات 7-8-11-13-14)
3- بررسي مهارتهاي رفتاري ( سوالات 2-3-4-5-9-10-12 )
4- بررسي متغير هاي زمينه أي ( سوالات 16 الي 22 ) .
يافته هاي به دست آمده از تحقيق به قصد تهيه رسانه آموزشي و تنظيم محتوي آموزشي استاندارد در جلسات آموزش گروهي زنان همسر دار به كار گرفته خواهد شد .
در زمينه اين كه آيا مطالعه مشابهي انجام شده است اطلاعي در دست نبود . در صورت وجود اطلاعات مشابه به دليل وضعيت ويژه فرهنگي ، اجتماعي ، و قوميتي اين منطقه و تفاوت آن با ساير مناطق ، اطلاعات به دست آمده در اين نقاط ، احتمالا نمي تواند قابل تعميم باشد .
لغات كليدي :
دانش – نگرش – باور- التور- اسهال - اهواز – زنان همسر دار
هدف كلي پژوهش :
- تعيين دانش ، نگرش و عملكرد مراجعين به مراكز بهداشتي درماني شهري و روستائي شهرستان اهواز پيرامون بيماري هاي حاد اسهالي
هدف هاي ويژه :
- تعيين نيازمندي هاي اطلاعاتي جمعيت مورد مطالعه پيرامون بيماري هاي اسهالي
- تعيين نحوه نگرش جمعيت مورد مطالعه پيرامون بيماري هاي اسهالي
- تعيين مهارتهاي رفتاري جمعيت مورد مطالعه پيرامون بيماري هاي اسهالي
- تعيين باور هاي جمعيت مورد مطالعه پيرامون تشخيص بيماريهاي اسهالي
- تعيين باور هاي جمعيت مورد مطالعه پيرامون درمان بيماريهاي اسهالي
- هدف هاي كاربردي :
- تهيه محتوي اموزشي بر مبناي آناليز اطلاعات به دست آمده از پرسشنامه
: نوع مطالعه :
نوع مطالعه توصيفي تحليل و به صورت مقطعي CROSS SECTIONAL است
نتيجه گيري :
بيشترين گروه سني مراجعين بين 20-29 سال بود .
جدول1- ميانگين سني جمعيت مورد مطالعه در شهر و روستا
|
|
شهر |
روستا |
|
19-15 |
7% |
15% |
|
29-20 |
74% |
48.3% |
|
39-30 |
16% |
25% |
|
49-40 |
3% |
10% |
|
.< از 50 سال |
0% |
1.6% |
بيشترين شغل همسران مراجعين در شهر كار آزاد ( 52% ) كارمند ( 15% ) و در روستا كشاورز ( 26.6 % ) كار آزاد ( 26.6 % ) بود .
جدول 2- ميانگين شغل همسران جمعيت مورد مطالعه در شهر و روستا
|
|
شهر |
روشتا |
|
بيكار |
4% |
3.3 % |
|
كارمند |
15% |
5 % |
|
كار گر ساده |
12% |
21.6% |
|
كارگر صنعتي |
12% |
13.3% |
|
كار آزاد |
52% |
26.6% |
|
كشاورز |
4% |
26.6% |
|
دامدار |
0% |
1.6% |
|
فوت كرده |
1% |
1.6% |
10% مراجعين شهر و 48.3% مراجعين روستا بي سواد بودند .. بيشترين درصد تحصيلات در شهر راهنمائي و در روستا تحصيلات ابتدائي بود .
جدول 3- ميانگين سواد جمعيت مورد مطالعه در شهر و روستا
|
|
شهر |
روستا |
|
بي سواد |
10% |
48.3% |
|
خواندن |
3% |
6.6% |
|
خواندن و نوشتن |
5% |
10% |
|
تحصيلات ابتدائي |
20% |
21.6% |
|
راهنمائي |
32% |
10% |
|
زير ديپلم |
9% |
0% |
|
ديپلم |
16% |
3.3% |
|
تحصيلات دانشگاهي |
5% |
0% |
تك فرزندي ، دو فرزندي و سه فرزندي در شهر بيشترين درصد را داشت .
تك فرزندي ، چهار فرزندي و مشتركا دو و سه فرزندي در روستا بيشترين شيوع را داشت .
جدول 4- ميانگين تعداد فرزندان جمعيت مورد مطالعه در شهر و روستا
|
|
شهر |
روشتا |
|
0 |
5% |
11.6% |
|
1 فرزند |
33% |
21.6% |
|
2فرزند |
32% |
15% |
|
3فرزند |
18% |
15% |
|
4 فرزند |
7% |
16.6% |
|
بيش از 4 فرزند |
5% |
20% |
66.2% مراجعين شهري و 94.9 مراجعين روستا درآمد ماهيانه كمتر از 150 هزار تومان داشتند .
سوالات 1-6-15 به بررسي دانش مراجعين مي شرداخت .
پاسخ هاي 9 گانه سوال 1 به دليل ارزش متفاوت نمره گذاري شد .
امتياز 3 به پاسخ هاي ( انتقال بيماري از راه مايعات آشاميدني – پشه و مگس – سبزي و ميوه نشسته )
امتياز 2 به پاسخ هاي ( از راه غذاي آلوده – شيشه آلوده – مصرف غذاي مانده )
امتياز 1 به پاسخ هاي ( وسايل آلوده – ماهي نيم پخته ) تعلق گرفت .امتياز به دست آمده توسط هر فرد محاسبه گرديد .
امتياز 5-0 ( ضعيف )
امتياز 9-6 ( متوسط )
امتياز 12-10 ( خوب )
امتياز 20-13 ( عالي ) قرار داد شد .
جدول 5- ميانگين دانش جمعيت مورد مطالعه پيرامون راه هاي انتقال بيماري هاي اسهالي
|
|
شهر |
روستا |
|
ضعيف |
72% |
71.6% |
|
متوسط |
25% |
26.6% |
|
خوب |
3% |
1.6% |
|
عالي |
0% |
0% |
پاسخ هاي 9 گانه سوال 1 ، در مجموع مراكز مراكز شهري و روستائي نيز محاسبه گرديد .
درصد 24-0 ( ضعيف )
درصد 49-25 ( متوسط )
درصد 74-50 ( خوب )
درصد 100-75 ( عالي قرار دادشد .
جدول6- ميانگين دانش مراجعين در زمينه هر يك از راه هاي ابتلا به بيماريهاي اسهالي
|
|
شهر |
روستا |
|
از راه مايعات آلوده |
متوسط |
متوسط |
|
از راه غذاي آلوده |
متوسط |
متوسط |
|
از راه پشه و مگس |
ضعيف |
ضعيف |
|
از راه وسايل آلوده |
متوسط |
متوسط |
|
از طريق دست آلوده |
متوسط |
متوسط |
|
از طريق شيشه شير آلوده |
ضعيف |
ضعيف |
|
از طريق مصرف غذاي مانده |
ضعيف |
ضعيف |
|
از راه سبزي و ميوه آلوده |
ضعيف |
ضعيف |
|
از راه مصرف ماهي نيم پخته |
ضعيف |
ضعيف |
در مجموع شهر و روستا 45% متوسط و 55% ضغيف تعيين شدند .
در ميان راه هاي ابتلا به بيماري اسهالي كه تحت عنوان ( ساير ) بررسي گردي موارد( دندان در آوردن – نميدانم )با درصد 45% بيشترين موارد و به دنبال آن ( هواي گرم – غذاي ناساز گار – خوردن شيريني – خوردن شير مادر – زود شروع كردن غذاي كمكي) با مجموع 23.5 % بيشترين پاسخ هاي مراجعين روستائي را تشكيل ميداد .
در مراجين شهري موارد ( دندان در آوردن – نمي دانم ) با 39% و ( هواي گرم – غذاي ناساز گار – خوردن شير گاو – خوردن شيريني – انتقال از فرد بيمار) با مجموع 37.3% بيشترين موارد را تشكيل ميداد .
در سوال 15 دانش افراد در مورد علائم و نشانه هاي خطر بيماريهاي اسهالي بررسي شد . به هر 7 پاسخ مطرح شده امتياز 1 تعلق گرفت . امتياز هر فرد محاسبه گرديد .
امتياز 1-0 ( ضعيف )
امتياز 3-2 ( متوسط )
امتياز 5-4 ( خوب )
امتياز 7-6 ( عالي ) در نظر گرفته شد .
جدول7- ميانگين دا نش جمعيت مورد مطالعه در زمينه علائم و نشانه هاي شدت بيماريهاي اسهالي
|
|
شهر |
روستا |
|
ضعيف |
83% |
83.3% |
|
متوسط |
17% |
16.6% |
|
خوب |
0% |
0% |
|
عالي |
0% |
0% |
بيشترين باور مراجعين در مورد علائم شدت بيماري هاي اسهالي در روستا شامل : زرد رنگ شدن بيمار – درد شكم و دل پيچه – دفع مكرر اسهال بود .
در مراكز شهري زرد رنگ شدن – دفع مكرر اسهال – تب – اسهال حجيم بيشترين موارد را تشكيل ميداد .
- 14% مراجعين شهري و 6.7% مراجعين روستائي پودر ORS را نمي شناختند .
- 20% مراجعين شهري و 15% مراجين روستائي از پودر ORS در درمان بيمارن خود استفاده نمي كردند .
- جدول8- دلايل جمعيت مورد مطالعه پيرامون عدم مصرف پود ORS
|
|
شهر |
روستا |
|
فايدهاي ندارد |
0% |
9% |
|
به من نداده اند |
22% |
9% |
|
موردي پيش نيامده است |
33% |
27% |
|
نمي دانم |
17% |
55% |
|
بد مزه است |
28% |
0% |
جدول9- ميانگين استفاده از پودر او. آر. اس توسط جمعيت مورد مطالعه
|
|
شهر |
روستا |
|
استفاده ميكند |
77% |
78.3% |
|
استفاده نمي كند |
20% |
15% |
|
به ياد ندارد |
3% |
6.6% |
جدول10- نگرش مراجعين نسبت به سودمندي پودر ORS
|
|
شهر |
روستا |
|
جبران اب از دست رفته |
53.1% |
33.3% |
|
جبران آب و املاح از دست رفته |
11.7% |
6.6% |
|
نميدانم ، فقط مي گويند خوب است |
25.5% |
46.6% |
|
ساير |
9.5% |
13.3% |
مراجعين روستا در ستون ساير موارد ( فايده اي ندارد – نمي دانم – براي تغذيه و جبران ويتامين خوب است ) را مطرح نمودند .
مراجعين شهر موارد ( روده را مي شويد – براي جلو گيري از لاغري – براي تقويت بدن – نميدانم ) را بيان كردند .
- 56.6% مراجعين روستائي و 15% مراجعين شهري ترجيح ميدادند كودك مبتلا به بيماري اسهالي خود را به مركز بهداشتي درماني بياورند . 38.3% مراجعين روستائي و 67 % مراجعين شهري ، مطب خصوصي را به مركز بهداشتي درماني ترجيح مي دادند .
- 21.6% مراجعين روستائي و 18% مراجعين شهري ترجيح مي دهند به محض شروع بيماري اسهالي به فرد مبتلا آنتي بيوتيك بدهند .
- 95% مراجعين شهري وروستائي قبل از مصرف غذاي خارج شده از يخچال آن را گرم مي كنند .
- 25% مراجعين شهر و 65% مراجعين روستا سبزي و ميوه را فقط باآب مي شويند .
جدول11- نحوه شستن سبزي و ميوه توسط جمعيت مورد مطالعه در شهر و روستا
|
|
شهر |
روستا |
|
فقط با اب مي شويد |
25% |
65% |
|
با آب و ماده پاك كننده ميشويد |
37% |
21.6% |
|
با اب و ماده ضد عفوني كننده مي شويد . |
13.8% |
5% |
|
باآب و ماده پاك كننده و ماده ضد عفوني كننده ميشويد |
2.7% |
0% |
|
با آب و نمك مي شويد |
21.2% |
8.3% |
93.3% مراجعين روستا و 99% مراجعين شهر ، قلب از پخت غذا دستهاي خود را باآب و صابون مي شويند . ( نحوه شستن دست پرسش نشد )
- بيشترين در مان هاي محلي كه براي بيماري هاي اسهالي به كار ميرود .
در روستا شامل : ماست 22.3%- قهوه 16.4%- لومي ( هل ) 8.2%- سيب زميني 7.5%- دوغ 4.7%- شير 4.7%- آب ميوه 3.5% - نوشابه گاز دار و آب ميوه تجاري 3.5% مي باشد .
در شهر شامل : ماست 18.5%- داروي عطاري 6.1%- كندر تلخ 5.1%- دوغ5%- لومي ( هل ) 4.1% مي باشد .
بحث :
تركيب سني و تعداد فرزندان مراجعين بيانگر بافت جوان جمعيت مورد مطالعه است . با توجه به اين كه 80.5% مراجعين در آمد ماهيانه كمتر از 150000 تومان د رماه داشته اند و 30درصد مراجعين شهري و 3.3% مراجعين روستائي تحصيلات بيشتر از راهنمائي داشته اند . لذا به نظر ميرسد مراجعين از نظر وضعيت اقتصادي و تحصيلي و در نتيجه موقعيت اجتماعي پائين تري بر خور دار بوده اند. در صورت انتخاب مراجعين از افرادي كه جهت واكسيناسيون مراجعه مي نمايند ( با توجه به عدم فعاليت قابل توجه بخش خصوصي در اين زمينه ) احتمالا با وضعيت اجتماعي اقتصادي متنوع تري برخورد مي كرديم .
با توجه به ارتباط مستقيم بيماري هاي اسهالي باوضعيت اجتماعي اقتصادي پائين و كم سوادي ، گروه مورد مطالعه بيشتر در معرض خطر مي باشد .
در زمينه دانش در زمينه پيشگيري ، تشخيص علائم و نشانه هاي خطر ، درمان بيماري هاي اسهالي ، گروه مورد مطالعه در مرحله قبل از آگاهي به سر ميبرد .
باور هاي مردم در زمينه شناخت راه هاي ابتلا و علائم و نشانه هاي شدت بيماري و درمان هاي مرسوم در شهر و روستا تفاوت چنداني با هم نداشت . و از يك الگوي واحد پيروي ميكرد .
مواردي چون ( بوي بد دهان – سرفه – سوزش مقعد – سر ماخوردگي – زرد شدن چشم ) در باور شماري از گروه هدف به عنوان نشانه شدت بيماري تلقي ميشود .
در زمينه درمان هاي محلي دادن موادي چون ( نوشابه هاي گاز دار – آب ميوه تجاري – آب و شكر – داروي عطاري – لوبيا – گل برنجاس – فلفل سياه – گل گاو زبان – مترونيدازول ) وجود دارد .
در زمينه نحوه اثر پودر ORS باور هائي نظير ( شستشوي معده- فايده اي ندارد- براي تقويت بدن ) به چشم مي خورد .
اين مطالب در كنار 15% جمعيت روستائي و 20% مراجعين شهري كه هنگام برخورد با بيمار اسهالي از پودر ORS استفاده نمي كنند و رتبه ضعيف در حدود 70% موارد شناخت راه هاي ابتلا و رتبه ضعيف در 55% - رتبه متوسط در 45% موارد شناخت علائم شدت بيماري – و 14% مراجعين شهري و 6.7% مراجعين روستائي كه نام پودر ORS را نشنيده بودند و65% مراجين روستائي و 25% مراجعين شهري كه سبزي و ميوه خود را اب خالي مي شويند ، حكايت از نياز به آموزش بر نامه ريزي شده ، متمركز و مداوم دارد .
پيشنهادات :
- طراحي مطالعه توصيفي در زمينه نگرش و رفتار مراجعين نسبت به برنامه هاي آموزشي فردي و گروهي مراكز و ميزان اثر بخشي آموزش هاي انجام شده
- تهيه بسته آموزشي در زمينه آموزش بيماري هاي اسهالي ( پيشگيري ، تشخيص ، درمان ارجاع ) به قصد تدريس در كلاس هاي آموزشي گروهي مراكز
- برنامه ريزي آموزشي و مداخله به مدت شش ماه در مراكز ياد شده
- نتايج كوتاه مدت ( OUT PUT ) و اثر ( EFFECT ) مداخله ياد شده در طي بررسي ديگري سنجيده شود
- .
پرسشنامه بررسي ميزان آگاهي ، نگرش و عملكرد زنان همسر دار مراجعه كننده به مراكز بهداشتي درماني شهري و روستائي شهرستان اهواز در مورد بيماريهاي اسهالي
1- راه ها ئي كه انسان از طريق آن بيماري اسهالي مي گيرد را نام ببريد .( پاسخ فرد بدون هيچ توضيحي ثبت شود . )
2- آيا شما غذائي را كه از يخچال خارج مي كنيد ، قبل از مصرف گرم مي كنيد ؟
3- در صورتي كه پاسخ سوال 2بلي بود ، علت آن را بپرسيد ؟ ( پاسخ ها براي فرد خوانده شود. )
4- طرز شستن سبزي و ميوه را شرح دهيد ؟ ( پاسخ ها خوانده نمي شود )
5 - آيا لازم است قبل از پخت عذا دستها را شست ؟
8- در صورت پاسخ بلي به سوال 7 پرسيده شود : آيا از مصرف آن راضي بوده اند ؟
9- آيا شما تا به حال پودر ORS براي درمان اسهال استفاده نموده ايد ؟
10- در صورت پاسخ خير به سوال 9 دليل آن سوال شود ؟ ( توضيح بيمار ثبت شود ) ……..
11- به نظر شما چرا مي گويند از پودر ORS براي درمان اسهال بايد استفاده شود ؟ ( جواب ها براي بيماري خوانده نمي شود .)
12-شما براي درمان اسهال چه در مان هاي محلي را مي شناسيد ؟( پاسخ بيمار بدون هيچ توضيحي ثبت شود . )
13- اگر يكي از اعضاي خانواده شما اسهال بگيرد به كجا مراجعه مي كنيد ؟
14-آيا به نظر شما به محض شروع اسهال مي بايست آنتي بيوتيك شروع شود ؟
15- چه طور مي توانيد مشخص كنيد كودكي كه اسهال گرفته وضع خطر ناكي دارد و بايد سريعا به پزشك رسانده شود ؟ ( پاسخ ها خوانده نشود )
16- سن شما چقدر است ؟
17 -شغل شما چيست ؟
18- در صورت شاغل بودن زن ميزان در آمد ماهيانه او سوال شود ؟
19- شغل همسر شما چيست ؟
20-ميزان در آمد ماهيانه همسر شما چقدر است؟
21- ميزان سواد شما چقدر است ؟