حکایت سلامت

عنوان طرح : تاثیر آموزش بر میزان آگاهی و نگرش زندانیان معتاد زندان کارون اهواز در مورد بیماری ایدز در سال 1384.

مقدمه :

بیماری ایدز به عنوان یک مشکل بزرگ بهداشتی ، امروزه مورد توجه مسئولین سیاسی ، اجتماعی و دست اندرکاران امور بهداشتی جهان می باشد . خطراپیدمی ایدز در ایران جدی است و بی شک گسترش این اپیدمی در وضعیت اقتصادی ، اجتماعی و سیاسی کشور اثر نامطلوب و گسترده ای خواهد داشت (1)

در ایران در حالی که تعداد مبتلایان به عفونت HIV / ایدز در سال 1380 به تنهایی حدود 4 برابر مجموع مبتلایان تا سال 1375 بوده است . سهم ابتلا از طریق اعتیاد تزریقی طی همین سال از 2/2 % مجموع مبتلایان تا سال 1375 به 7/66 در سال 1380 افزایش یافته است (2) طبق بر آورد مرکز مدیریت بیماری های وزارت بهداشت در حال حاضر حدودا 50 هزار نفر در ایران مبتلا به ایدز هستند . (3) .بررسی های آماری تا شهریور سال 1384 در کشور بیانگر آن است که تعداد 11930 نفر آلوده به ویروس ایدز در ایران شناسایی شده اند که حدودا 64% از طریق مصرف سرنگ و سوزن مشترک آلودگی را دریافت کرده اند . (4)

یکی از عوامل بسیار مهمی که در گسترش بیماری ایدز موثر بوده است ، اعتیاد تزریقی است . آمارهای جهانی بیانگر آن است که افزایش روز افزون آلودگی معتادان تزریقی به ویروس ایدز است .

اگر چه زندان ها در تمام دنیا نقشی حساس در گسترش یا پایداری HIV در جامعه داشته اند اما در برخی کشور ها نظیر ایران نقش کلیدی دارند . در محیط بسته زندان ، HIV به سرعت از طریق جنسی و استفاده از سرنگ و سوزن مشترک گسترش می یابد و تلاش برای کنترل آن در خارج از زندان کارا نخواهد بود . با توجه به شیوع بالای رفتارهای  پر خطر جنسی در معتادان تزریقی ، خطر گسترش به سایر اقشار جامعه جدی است .

تحقیقات در زندانهای چند کشور نشان داده است که عفونت های منتقله از راه تماس جنسی و عفونت های منتقله از راه خون در محیط زندان بسیار بالا است و این یک تهدید جدی به خاطر گسترش سریع این بیماری ها توسط معتادان تزریقی می باشد . (5)

در مطالعه ای که انجام شده 74% زندانیان معتاد تزریقی در زندان نیز به تزریق خود ادامه داده بودند و 19 % زندانیان برای اولین بار دست به تزریق کرده بودند . (3)

طبق مطالعات انجام شده شیوع HIV در میان زندانیان 10 برابر بیشتر از جمعیت عادی است (5).

در مراکزی مانند زندانها که افراد دسترسی محدودی به امکانات استعمال مواد مخدر دارند ، بدیهی است که احتمال دست زدن به رفتارهای مخاطره آمیز از قبیل سرنگ ها و سر سوزن های آلوده و مستعمل توسط معتادین بسیار یبالا است و با توجه به محدودیت زمان و امکان مصرف در زندان جهت براورد سریع نیاز خود ، به تزریق روی می آورند . این حقایق نقش بسیار خطرناک زندان و استفاده مشترک از سرنگ ها در آلودگی معتادان به ویروس ایدز را توجیه می کنند . از آنجائیکه که مقابله با ایدز ، یک اولویت بهداشتی ، فرهنگی اجتماعی و اقتصادی کشور محسوب می گردد . لذا آموزش و مشاوره صحیح و هدفمند در گروههای پرخطرمی تواند به عنوان عامل نیرومند در جهت تشویق آنان در پیش گیری از ایدز عمل نماید . با توجه به گذر اپیدمیولوژیک بیماری مشخص شده است که هر جا سطح آگاهی افزایش یافته ،  نگرش مناسب ایجاد گشته و در روی آن تغییر رفتار حاصل شده است و سیر بروز موارد بیماری کاهش می یابد . (5 )

برابر گزارش UNAIDS ، 10 % زندانیان در ایران تزریق می کنند و 95% از مواردی که در زندان تزریق می کنند به تزریق اشتراکی می پردازند . (6) آموزش یک نقش حیاتی در ارتقاء سطح سلامتی افراد جامعه دارد . آموزش یکی از ارکان اساسی تغییر رفتارهای نامناسب است . آموزش صحیح و برنامه های منظم آموزشی ، سنجش آگاهی ها و نگرش جمعیت هدف و تبیین عناصر موثر در فرایند آموزشی می تواند عامل مهمی در پیشگیری از بیماری ایدز در جامعه باشد .

ارائه خدمات بهداشتی برای پیشگیری از بیماری ایدز نیاز به برنامه ریزی دارد تا زمانی که از آگاهی و نگرش اجتماعی زندانیان معتاد نسبت به بیماری ایدز اطلاعات نداشته باشیم بدون شک نمی توانیم الگوی مناسب برای عرضه این خدمات ارائه نمائیم . به عقیده پژوهشگر ، پژوهش در زمینه آگاهی و نگرش و تاثیر آموزش بر آن  در رابطه با بیماری ایدز گامی در جهت پیشگیری و حل مشکلات اتی از ایدز می باشد . همچنین ایت آموزش ها در محیط زندان بتواند نگرش های مثبت را جایگزین نگرش های منفی کند . مطالب فوق و موضوعات بسیار دیگری در رابطه با آگاهی از بیماری ایدز و تغییر نگرش می تواند سلامت جامعه را اررتقاء بخشد . موضوع ،  آموزش بیماری  ایدز است که با در اختیار گذاشتن اطلاعات صحیح در زمینه پیشگیری  ، علل و عوامل موثر در ایجاد بیماری و چگونگی برخورد و ارتباط اجتماعی ، می توان از طریق مشارکت زندانیان معتاد که این گروه در معرض خطر می باشند که در اجرای موفقیت آمیز بودن برنامه های پیشگیری از بیماری ایدز را جلب نمائیم و نهایتا جامعه را در مورد تصمیمات مربوط به نیاز ها و برنامه های بهداشتی شرکت داده اند و آنها را فقط به متخصصین واگذار ننمائیم . بنابراین هدف پژوهش حاضر ، تاثیر آموزش بر میزان آگاهی و نگرش زندانیان معتاد زندان کارون اهواز در مورد بیماری ایدز در سال 1384 می باشد .

بررسی متون :

1- طی پژوهشی توسط دواساز و همکاران (1380) تاثیر آموزش بر میزان آگاهی و نگرش رابطین بهداشتی شهرستان اندیمشک نسبت به بیماری ایدز صورت گرفت . در این مطالعه مداخله ای 185 نفر از کل رابطین بهداشتی شهرستان به طور تصادفی در دو گروه آزمایشی و شاهد انتخاب شدند . تحلیل های آماری بیانگر آن است که میزان آگاهی نسبت به بیماری ایدز در گروه آزمایش ( قبل و بعد از مداخله ) تفاوت معنی داری را نشان داد. همچنین تغییر نگرش در جهت کاهش فاصله اجتماعی با بیماری ایدز در گروه آزمایش ( قبل و بعد از مداخله ) تفاوت معنی داری را نشان داد . این مطالعه نشان داد که مداخله آموزش موجب افزایش آگاهی و تغییر نگرش در زمینه بیماری ایدز می گردد . ( 7  ) .

2- پژوهش ساکی و مسعودی (1380) تحت عنوان تاثیر آموزش ویدیویی بر میزان آگاهی پیشگیری از ایدز در دانشجویا ن دانشگاه لرستان انجام گرفت . در این مطالعه نیمه تجربی پرسشنامه ها در دو مقطع زمانی قبل و بعد از آموزش فیلم آموزشی ویدیویی تکمیل گردید .نتایج نشان داد که میزان آگاهی قبل و بعد از آموزش تفادت معنی داری وجود داشت . به عبارتی آموزش به طزیقه ویدیویی بر میزان آگاهی موثر نبوده است ( 8 ).

3- در وطالعه ای توسط لطف آباد و همکاران (1380) به بررسی دانش و نگرش زندانیان زندان مرکزی شهرستان رفسنجان نسبت به بیماری ایدز صورت گرفت . در این مطالعه توصیفی نتایج حاکی از آن است که 82% سطح آگاهی درباره ایدز خوب است ولی نگرش مناسبی نسبت به بیماری ایدز ندارد ، لذا ، تغییر رفتار پر خطر در آنان بسیار محتمل است . لذا نیاز فوری به برنامه های آموزشی را در داخل زندان ایجاب می کند . (5    )

4- طی پژوهشی  توسط دواساز و همکاران (1381) به بررسی میزان آگاهی زندانیان معتاد زندان فجر شهرستان دزفول نسبت به بیماری ایدز انجام گرفت و با استفاده از مقیاس آگاهی سنجی نتایج نشان داد که تنها 9/45 درصد از زندانیان معتاد سطح آگاهی خوببی درباره ایدز داشتند . لذا لزوم اجرای برنامه های آموزش و سیاست پیشگیرانه در محیط زندان را ایجاب می کند که به عنوان عاملی نیرومند در جهت تشویق آنان در پیشگیری از ایدز عمل نماید (    10   ) .

5- طی مطالعه ای در زندانهای اندونزی افزایش شیوع ایدز از سال 1999 آغاز شده دو سال بعد از آن این میزان شیوع در میان معتادان تزریقی به 25 5 در سال 2002 رسید . برخی ار این افزایش ها این واقعیت را منعکس کرد که معتادان تزریقی احتمالا هنگام ورود به زندان مبتلا بوده اند ف اما شواهدی وجود دارد که انتقال HIV داخل زندانها صورت می گیرد . نتایج نشان داد که برنامه های پیشگیری HIV داخل زندانها ، همراه با برنامه های آموزش و آماده سازی در هنگام آزادی زندانیان ضروری است و زندانها می توانند نقطه آغازی برای درمان ضد ویروسی باشند . (  5     ).

6- پژوهشی در روسیه (1999) از 150 نفر معتاد به مواد مخدر تزریقی در زندان آزمایش HIV صورت گرفت . نتایج نشان داد که 36 نفر از آنان آلوده به ویروس  ایدز بودند (   5     )

7- در مطالعه ای که در سال 1994 در کلمبیا انجام شده نشان داد که شیوع ویروس ایدز در بیش از 1/1 درصد از زندانهای تازه وارد وجود داشته است (  11     ) .

8- مطالعه ای که در اداره کل بهداشت و درمان سازمانها انجام شد بیانگر این بود که به ازای هر 100 هزار نفر جمعیت کشور 210 زندانی وجود دارد و از بین هر 100 زندانی 3 نفر مبتلا به ایدز است (8 )

9- مطالعه ای در سال 2002 در چین بر روی افراد زندانی صورت گرفت نشان داد که کشور چین در دهه آینده 10 میلیون نفر آلوده به HIV خواهد داشت که بسیاری از آنها سالهایی را در زندان به سر برده اند . (12).

10- در مطالعه مارمر و همکاران در نیوهاون نیز اجرای برنامه سرنگ و سوزن با 30 % کاهش بروز HIV در مراجعه کنندگان همراه بوده است . (13) .

11- در مطالعه ای در سال 2004 در روسیه موثر بودن برنامه آموزش توسط همسانان در جمعیت زنانیان معتاد مذکر در زندان بررسی شده که تفادت معنی دار آماری در این گروه دیده نشد . (14)

12- تحقیقی در سال 2004 در زندانهای شمال هندوستان نشان داده است عفونت های منتقله از راه تماس جنسی و تزریق مشترک در محیط زندان بسیار بالاست و این یک تهدید جدی به خاطر گسترش سریع این بیماری توسط معتادان تزریقی و افراد هم جنس باز می باشد (15) . 

خلاصه روش اجراي طرح و تكنيك هاي مورد استفاده

مطالعه به صورت يك مطالعه مداخله ای می باشد . ابتدا با مراجعه به زندانکارون اهواز لیست اسامی زندانیان معتاد تزریقی استخراج می گردد و پس از هماهنگی با مسئولین زندان افراد مورد مطالعه انتخاب و در یک گروه گزینش می شود . ابتدا توسط روش پرسشنامه ای زندانیان معتاد به سئوالات مقیاس پاسخ می گویند . به طور کلی مراحل پژوهش به سه مرحله تقسیم می گردد :

1-     مرحله اول از افراد مورد مطالعه یک پیش آزمون از مقیاس به عمل می آید .

2-   در مرحله دوم با استفاده از منبع آموزشی شامل مجموعه پمفلت ها و دستورالعملهای آموزشی ، بیماری ایدز (مرکز  مدیریت بیماری ها ، 1383 ) و کتاب عفونی مندل (2002) ،  مدت  آموزش حدودا شش ساعت که زمان تشکیل هر جلسه 30 دقیقه می باشد و مکان آموزش سالن اجتماعات زندان می باشد . مدرس کلاسهاکارشناس بهداشت و یا پزشک عمومی می باشد.

3-   در مرحله سوم پس از گذشت دو هفته از زمان تشکیل کلاسها دومین اندازه گیری از مقیاس فوق ( پس آزمون ) به عمل می آید . مقایسه دو آزمون میزان کارایی و تاثیر آموزش را نشان می دهد . 

تکمیل پرسشنامه ها توسط خود زندانیان معتاد صورت می گیرد و چنانجه افرادی بی سواد و یا کم سواد باشند فرم توسط پرسشگر خوانده و کامل می شود .

ابزار پزوهش :

اطلاعات مورد نیازتوسط روش پرسشنامه ای جمع آوری می شودبه منظور بررسی فرضیه تحقیق از مقیاس   سنجش آگاهی و نگرش نسبت به بیماری ایدز استفاده می شود ، این مقیاس دارای دو خرده مقیاس افزایش آگاهی  knowledge enhansment scale ( KES )  ( 28 ماده ) و نگرش اجتماعی ( فاصله اجتماعی ) Social Distance Scale (SDS) (8 ماده ) می باشد  .

خرده مقیاس افزایش آگاهی در ارتباط با پیشگیری ، سبب شناسی و  درمان بوده و خرده مقیاس نگرش اجتماعی در ارتباط با  سنجش فاصله اجتماعی با بیمار  است .

 حداکثر نمره  در خرده مقیاس  افزایش آگاهی 56 نمره و در خرده مقیاس نگرش اجتماعی 16 نمره می باشد .

تقسیم بندی نمرات به صورت ( 2 – 1 – 0 ) می باشد . به عبارتی برای هر پاسخ صحیح 2 نمره و برای هر پاسخ غلط صفر و برای پاسخ نمی دانم نمره یک در نظر گرفته می شود .( به پیوست شماره یک مراجعه شود )

 اعتبار  محتوایی  این  مقیاس  با استفاده از نظرات 10 نفر از پزشکان و کار شناسان ارشد بهداشتی  انجام و مورد تایید قرار گرفت .

 پایایی  این آزمون با انتخاب 10 نفر از جامعه مورد پژوهش در فاصله زمانی یک هفته به صورت باز آزمایی test – retest   انجام گرفت  و ضرایب باز آزمایی (  r =./84) به دست آمد که رضایت بخش بود .

روش محاسبه اندازه نمونه ونمونه گيري :

جامعه مورد مطالعه در این پژوهش کلیه زندانیان معتاد زندان کارون اهواز می باشد . تعداد کل این زندانیان معتاد1500 نفر می باشد . در این پژوهش با توجه به هدف مطالعه که زندانیان معتاد تزریقی می باشد و تعداد کل آنان 105 نفر است بنابراین نمونه پژوهشی با جامعه برابر است و نمونه گیری انجام نمی شود.

روشهاي آماري تجزيه :

 در این پژوهش از روشهای آماری زیر استفاده شد :

1/ روش های آمار توصیفی  مانند محاسبه میانگین و انحراف معیار

 2 / آزمون T  برای گروه های همبسته

دراین پژوهش سطع معنا داری 5./. می باشد و تجزیه و تحلیل داده ها با استفاده از نرم افزار SPSS – version 11 انجام می شود .

هدف اصلی طرح  : (General objective)

  هدف کلی در این پژوهش تاثير آموزش بر ميزان آگاهي ونگرش زندانيان معتاد تزریقی زندان كارون اهواز نسبت به بيماري ايدز درسال 1384 می باشد .

اهداف ويژه طرح (jective Specific ob)

1/تعیین میزان آگاهی زندانيان معتاد تزریقی کارون اهواز نسبت به بیماری ایدز قبل و بعد از مداخله آموزشی

2/تعیین میزان نگرش  اجتماعی  زندانيان معتاد تزریقی کارون اهواز نسبت به بیماری ایدز قبل و بعد از مداخله آموزشی

اهداف كاربردي :

1-   امیداست نتایج تحقیق بتواند الگویی جامع از چگونگی تاثیر آموزش در افراد مورد مطالعه در اختیار مسئولین سیاسی و بهداشتی اجتماعی استان برای انجام مداخلات لازم جهت کنترل بیماری ایدز در استان قرار می دهد .

2-     با توجه به یافته های تحقیق ، می توان حدود تاثیر آموزش را مشخص و برنامه ریزی آموزشی کرد .

فرضيه های پژوهشي

-     آموزش ایدز به زندانیان معتاد تزریقی کارون اهواز موجب  افزایش آگاهی آنان نسبت به بیماری ایدز قبل و بعد از مداخله آموزشی می گردد .

-     آموزش ایدز  به زندانیان معتادتزریقی کارون اهواز موجب تغییر نگرش آنان در جهت کاهش فاصله اجتماعی آنان با بیماران ایدز قبل و بعد از مداخله آموزشی می شود .

ملاحظات اخلاقي :

1 /  عدم ثبت  نام و نام خانوادگی زندانیان معتاد تزریقی  در پرسشنامه های پژوهشی و استفاده از رمزینه ( کد )

 2/ کسب مجوز از معاونت بهداشتی و معاونت پژوهشی دانشگاه

3/ کسب مجوز از مسئولین زندان

جدول متغيرها :

هزينه  آزمايشات و خدمات تخصصي كه توسط  ديگر موسسات صورت مي گيرد0

هزينه هاي ديگر :

1 – هزينه هاي تكثير اوراق پرسشنامه : 300000

2 – هزينه تكثير نشريات وكتب مورد لزوم: 300000

سايرهزينه ها  : 1000000

هزينه چهار جلد صحافي گزارش نهايي : 150000

هزينه هاي ديگر :

الف : جمع هزينه هاب پرسنلي : 5800000

ب : جمع هزينه هاي آزمايشات وخدمات تخصصي--------

ج : جمع هزينه وسايل---------------------

د : جمه هزينه هاي مسافرت500000

هـ : جمع هزينه هاي ديگر:  1750000

چ : جمع كل : 8050000

منابع :

1-  ضیاء ظریفی ،ابوالحسن :امامی ، عبدالحمید : نگار ، شیروانی : پویا ، ( 1374 ) ، راهنمای حفاظت برای کارکنان مراکز پزشک ، بیمارستان ها ، آزمایشگاهها و دندانپزشکان در مقابل ویروس هپاتیت و ایدز . تهران : اداره کل مبارزه با بیماری ها ، ص1 .

2-  فرهودی ، بهنام (1382) ، اپیدمی HIV / ایدز ، اعتیاد تزریقی ، کاهش آیب و رنامه های سنگ و سوزن . وزارت بهداشت ، درمان و اموزش پزشکی ، معاونت سلامت ، مرکز کدیریت بیماری ها ( کمیته کشوری کاهش آسیب )

3-F.H.Nakhaee . Prisonersknowledge of HIV/AIDS and its prevention in kerman , Islamic Republic of Iran , 6 november 2002 .

4- وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی ( 1384 ) برنامه کشوری مبارزه با ایدز .

5-     دواساز ایرانی ، رضا و همکاران (1381) بررسی میزان آگاهی زندانیان معتاد فجر دزفول نسبت به بیماری ایدز در سال 1381.

6-     پور اسلامی ، محمد : سرمست ،حمید (1379)، اعتید ،ایدز ،زندان تهران ، اداره کل ارتباطات و آموزش بهداشت، ص 1-10.

7-   دواساز ایرانی ، رضا و همکاران (1380) ، بررسی تاثیر آموزش بر میزانآگاهی و نگرش رابطین بهداشتی شهرستان اندیمشک نسبت به بیماری ایدز در سال 1380 ، رومیه : کنگره سراسری زن و سلامت .

8-    مسعودی ، مژگان و ساکی ، ماندانا ( 1380 ) ، تاثیر آموزش ویدیویی بر میزان آگاهی پیشگیری از ایدز در دانشجویان دانشگاه شهید بهشتی لرستان . دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی کرمانشاه : خلاصه مقالات کنگره ملی بهداشت عمومی و طب پیشگیری ، آبان 1380 ص153.

9-   لطف اباد ، موسی : حسینی ، حبیب ، علیزاده ، محمد (1380) ، بررسی دانش و نگرش زندانیان زندان مرکزی شهرستان رفسنجان نسبت به ایدز . کرمانشاه : دومین کنگره ملی بهداشت عمومی و طب پیشگیری ، ص 155.

10- همتی ، عبدالرسول :شفیعیان ، رامین (1384) . تازه های همه گیری ایدز . شیراز : جمعیت هلال احمر استان فارس .

11- سازمان نظم پزشکی ایران (1384) ، اعتید ، ایدز و هپاتیت در زندان . تهران : پایگاه اطلاع رسانی پزشکان ایرانی .

12- Sibbald Barbara . AIDS activist mum after release from Chinese prison  .o ctober 29 :2002:167(9): 1044…..canada.

13- Marmor.M.shoreRE. Titus S.et al : Drug injection rates and needle and needle exchange use in newyork city . 1991-1996.j  urban health 2000 : 11: 359-60

14- Kate ADoan: Murdo Bijl. And Bethany White. Hiv education in a Siberian prison colony for drug dependent moles.2004june 21.

15- Briath Waite R:stephenst : conerlyRc : Jacob Arriola K  the relationship among marijuana use : prior incarceration and inmates self – reported HIV/AIDS risk behaviors. 2004 ju 29 (5) : 995-9.